ΠΟΙΟ ΕΙΝΑΙ ΤΟ ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΟ ΤΟΥ ΟΡΟΥ "ΠΑΘΟΚΕΝΩΣΗ";

Με αφορμή την πρόσφατη εμπειρία της πανδημίας της λοίμωξης COVID-19, ουσιαστικά της έννοιας της αναδυόμενης ασθένειας, συνεισφέρουμε στον προβληματισμό αναλύοντας τον όρο «παθοκένωση», ο οποίος διατυπώθηκε από τον ιστορικό ιατρικής δρ. Grmeck. Ο συγκεκριμένος όρος συμπυκνώνει εννοιολογικά την ακόλουθη συνθήκη.

Η πολυπλοκότητα των φαινομένων που συνδέονται με την εμφάνιση ασθενειών, η ποικιλία αλλά και τα σχετικώς καινοφανή χαρακτηριστικά των πρώτων κατέστησαν αναγκαίο να αναλογιστούμε την ίδια την έννοια της «αναδυόμενης ασθένειας». Το νόημα αυτής της έννοιας, στην πραγματικότητα, δεν είναι καθόλου σαφές και απαιτεί μια εις βάθος επιστημολογική ανάλυση.

Η ιστορική ή και η πραγματική εξέλιξη μιας επιδημίας, και ειδικότερα η εμφάνιση μιας νέας ασθένειας, σε ό,τι αφορά τη δυναμική της, περιγράφεται από την έννοια "παθοκένωση", η οποία διατυπώθηκε από τον Mirko D. Grmek. Στο πλαίσιο ενός συγκεκριμένου πληθυσμού, οι διάφορες ασθένειες βρίσκονται σε ισορροπία μεταξύ τους, καθώς η συχνότητα κάθε μιας από αυτές εξαρτάται από τη συχνότητα των υπολοίπων‧ υπάρχουν ελάχιστες κυρίαρχες ασθένειες αλλά, αναλογικά, παρατηρείται υπερπληθώρα σχετικά σπάνιων. Σε άρθρο που δημοσιεύτηκε το 1993, ο Grmek υποστήριξε  ότι η προαναφερθείσα έννοια ορίζει σαφέστερα τη νεοεμφανιζόμενη νόσο».

Η εμφάνιση μιας ασθένειας μπορεί να θεωρηθεί ως μια ακολουθία σταδίων που εκκινούν από το πρώτο κρούσμα και φθάνουν έως την παγκόσμια διασπορά.  Έκθεση ενός ή περισσότερων ατόμων η οποία έχει  μολύνει  ζωικούς και  φυτικούς ιστούς προκαλεί μετάδοση εντός του ιδίου είδους (δλδ πρωτογενή λοίμωξη). Η μόλυνση αυτή μπορεί να προκαλέσει μικρές τοπικές επιδημίες, λόγω διαπροσωπικών επαφών αλλά θα έχει μικρό αντίκτυπο στη δημόσια υγεία, καθώς οι πρωτογενείς λοιμώξεις συνήθως δεν επιτυγχάνουν σημαντική διάδοση επί του γενικού πληθυσμού.

Διαδοχικά περάσματα  του μικροβίου υπό ιδιαίτερες  συνθήκες  (έλλειψη υγιεινής, έλλειψη προστασίας) μπορούν να διευκολύνουν την προσαρμογή του μικροβίου και, επιπλέον, η  πυκνότητα του πληθυσμού διευκολύνει επίσης την αύξηση της συχνότητας εμφάνισής του. Τέλος, η μετανάστευση και τα ταξίδια μπορούν να ανοίξουν νέους δρόμους και να μετατρέψουν μια τοπική ασθένεια σε «παγκόσμια». Οι παράγοντες που επηρεάζουν τη συχνότητα των πρωτογενών λοιμώξεων είναι διαφορετικοί από τους παράγοντες  που επηρεάζουν τη διάχυση.

Οι περισσότερες από τις λεγόμενες «αναδυόμενες»  ασθένειες είναι στην πραγματικότητα «αναδυόμενες επιδημίες», που προκύπτουν από την εξάπλωση προϋπαρχουσών ασθενειών, μετά από μεταναστεύσεις, πολέμους, εμπόριο ή τουρισμό.

Ο Grmek πιστεύει ότι η επιδημιολογική έρευνα δεν μπορεί να καταγράψει την εμφάνιση και την εξάπλωση μιας συγκεκριμένης ασθένειας στο πλαίσιο μιας συγκεκριμένης κοινωνίας, εάν η εν λόγω ασθένεια δεν συνδέεται με όλες τις άλλες ασθένειες, χρόνιες ή περιστασιακές, που εμφανίζονται στην εν λόγω κοινωνία.

Αυτή είναι η βάση της θεωρίας του για την «παθοκένωση», τη συνύπαρξη όλων των ασθενειών σε συγκεκριμένο χρόνο, τόπο και κοινωνία. Η θεωρία της παθοκένωσης/παθογένειας, η οποία υιοθετήθηκε από τον Grmek στην προσπάθειά του να εξηγήσει την εξάπλωση του AIDS αλλά και για να ανασυνθέσει το «παθολογικό γίγνεσθαι» του αρχαίου ελληνικού κόσμου (Ασθένειες στον αρχαίο ελληνικό κόσμο), περιλαμβάνει διάφορες υποθέσεις, οι οποίες μπορούν στο σύνολό τους να επαληθευτούν με μεθόδους κατάλληλες για την αντίστοιχη περίοδο (παλαιοπαθολογικά δεδομένα και λογοτεχνικά κείμενα για τον αρχαίο κόσμο - στατιστικές αναλύσεις για τον σύγχρονο). Οι υποθέσεις αυτές μπορούν να συνοψιστούν ως εξής:

• μια μεμονωμένη ασθένεια, είτε μολυσματική είτε εκφυλιστική, μπορεί να εξεταστεί μόνο σε σχέση με όλες τις άλλες ασθένειες στο πλαίσιο μιας συγκεκριμένης κοινωνίας
• η ύπαρξη και η εξάπλωση μιας ασθένειας εξαρτάται από την ύπαρξη και την εξάπλωση όλων των υπόλοιπων ασθενειών στην εν λόγω κοινωνία
• οι περιβαλλοντικοί και πολιτιστικοί παράγοντες καθορίζουν την ακριβή παθογένεια, δηλαδή την τάση ορισμένων ασθενειών να έχουν σταθερή παρουσία σε μια κοινωνία (στην αρχαία Δύση, για παράδειγμα, αυτά ήταν τα σύνδρομα της γρίπης το χειμώνα, που σχετίζονταν με τα σύνδρομα των πεπτικών ασθενειών το καλοκαίρι)
• η εμφάνιση ενός νέου περιβαλλοντικού ή πολιτισμικού παράγοντα μπορεί να δρομολογήσει την κυριαρχία μιας ασθένειας (π.χ. καρκίνος στις βιομηχανικές χώρες), όπου μια παθογένεια αντικαθίσταται από μια άλλη.