ΗΛΙΚΙΣΜΟΣ: ΕΙΝΑΙ Η ΣΥΧΝΟΤΕΡΗ ΜΟΡΦΗ ΡΑΤΣΙΣΜΟΥ;

Οι προκαταλήψεις και οι διακρίσεις με βάση την ηλικία - έστω και ασυνείδητα - έχουν αρνητικές επιπτώσεις στην υγεία των ηλικιωμένων: καθυστερήσεις στη διάγνωση, λανθασμένες συνταγογραφήσεις φαρμάκων κ.λπ. Πώς μπορούμε όμως να αλλάξουμε τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε τη γήρανση;

Τι είναι ο ηλικιακός ρατσισμός, γνωστός ως ηλικισμός;

Σύμφωνα με μια έκθεση του ΠΟΥ (2021), ο ηλικιακός ρατσισμός είναι το σύνολο των στερεοτύπων, των προκαταλήψεων και των διακρίσεων που βασίζονται σε ηλικιακά κριτήρια. Διακρίνεται σε τρεις κύριες µορφές: τον συµπονετικό ηλικισμό (µια μειωτικού χαρακτήρα περιγραφή της γήρανσης), τον ηλικισμό με όρους marketing (μια αισθητική απόρριψη των γηρατειών, η οποία τροφοδοτείται από τη βιομηχανία καλλυντικών) και τον συγκρουσιακό ηλικισμό (την ιδέα ότι οι ηλικιωμένοι καταναλώνουν πόρους που θα μπορούσαν να δαπανηθούν για τις νεότερες γενιές).

Πηγή φωτογραφίας: World Health Organization (WHO)

Ποιες είναι οι κύριες εκδηλώσεις αυτού του φαινομένου στην ιατρική και ποιες είναι οι επιπτώσεις τους;

Πρόσφατες μελέτες έχουν δείξει ότι ορισμένοι ασθενείς μπορεί να διαπιστώσουν ότι η πρόσβασή τους στην περίθαλψη περιορίζεται απλώς και μόνο λόγω της ηλικίας τους. Πρακτικά, λοιπόν, μπορεί να υπάρχει ηλικιακός ρατσισμός - έστω και ασυνείδητος - όταν για τη λήψη ιατρικών αποφάσεων λαμβάνεται υπόψιν αποκλειστικά και μόνο το αριθμητικό κριτήριο της φυσικής ηλικίας, παρά το γεγονός ότι, κατά κοινή ομολογια, αυτό δεν αντικατοπτρίζει απαραίτητα τη βιολογική ηλικία.

Είναι, επίσης, ιδιαίτερα διαδεδομένη η αντίληψη ότι μετά από μια ορισμένη ηλικία κάθε θεραπεία είναι ανώφελη. Η έκθεση του ΠΟΥ, που συνοδεύεται από πληθώρα μετααναλύσεων (400 μελέτες, 45 χώρες), κατέληξε στο συμπέρασμα ότι ο ηλικισμός  έχει επιβλαβείς επιπτώσεις σε διάφορους τομείς της υγείας: συνδέεται με πρόωρη θνησιμότητα, με αυξημένη πιθανότητα εκδήλωσης επικίνδυνων συμπεριφορών των ασθενών (μη συμμόρφωση με τη θεραπεία, κακή διατροφή, κάπνισμα, κατανάλωση αλκοόλ κ.λπ.), με τη χορήγηση ακατάλληλων φαρμάκων, με καθυστερήσεις στη διάγνωση ορισμένων ασθενειών κ.λπ.

Πώς μπορούμε να καταπολεμήσουμε τις επιπτώσεις του ηλικιακού ρατσισμού στην υγειονομική περίθαλψη;

Το κλειδί είναι η επάνοδος των ασθενών και των οικείων τους στο επίκεντρο της λήψης αποφάσεων, με παράλληλη αξιοποίηση των προτιμήσεων και των προσδοκιών τους όσον αφορά τη φροντίδα. Τα ισχύοντα συστήματα δημόσιας υγείας εξακολουθούν να απέχουν πολύ από κάτι τέτοιο.

Συγκεκριμένα, η ανεπαρκής συνεκτίμηση των προσδοκιών των ηλικιωμένων πολιτών σε ό,τι αφορά την υγειονομική τους περίθαλψη αποτελεί επίσης μια μορφή ηλικισμού, η οποία επηρεάζει άμεσα την ποιότητα ζωής τους. Οι δημόσιες πολιτικές υγείας που βασίζονται αποκλειστικά σε ηλικιακά κριτήρια, χωρίς να συνεκτιμώνται και άλλοι παράγοντες – κοινωνικοοικονομικοί, για παράδειγμα – οι οποία επηρεάζουν σε μεγάλο βαθμό το ποσοστό αυτονομίας ενός ηλικιωμένου ατόμου, κρίνονται το λιγότερο ανεπαρκείς.

Συμπερασματικά

Για να βελτιστοποιηθεί η περίθαλψη των ηλικιωμένων, απαιτείται επίσης μια  ολιστική κλινική προσέγγιση: να κατανοήσουμε τη γήρανση όχι ως μια παθολογία (ή σύνολο παθολογιών) που πρέπει να θεραπευτεί αλλά υπό το ευρύτερο πρίσμα των λειτουργικών και κοινωνικών της συνεπειών.

Είναι σημαντικό να γίνει διάκριση μεταξύ των επιπτώσεων του γήρατος, οι οποίες, 1) προϊόντος του χρόνου συσσωρεύονται και οδηγούν σε έναν αυξανόμενο αριθμό παθολογιών, οι οποίες πρέπει να αντιμετωπιστούν- 2) εκείνων που σχετίζονται με την "καθολική" γήρανση – και έχουν ως συνέπεια την έκπτωση των λειτουργικών ικανοτήτων και αδυναμιών που πρέπει να ληφθούν μεν υπόψιν, αλλά όχι να "θεραπευτούν".

Παρά το γεγονός ότι δεν μπορούμε να ανακόψουμε τη διαδικασία της γήρανσης, έχουμε τη δυνατότητα να παρέμβουμε στο περιβάλλον του ατόμου, προκειμένου να ελαχιστοποιήσουμε τους περιορισμούς που επιφέρει η γήρανση στην καθημερινή του ζωή και συνάμα να μειώσουμε τους κινδύνους που μπορεί να επιδεινώσουν περαιτέρω την κατάσταση της υγείας του (για παράδειγμα, πτώσεις στο σπίτι).

Πρακτικά, αυτό σημαίνει ότι χρειάζεται να υπερβούμε τις βιολογικές παραμέτρους, καθώς η φροντίδα των ηλικιωμένων δεν περιλαμβάνει απλώς και μόνον την ιατρική περίθαλψη. Το γεγονός αυτό καταδεικνύει πόσο σημαντικό είναι για τους γιατρούς να αποτελούν μέρος μιας διεπιστημονικής ομάδας που θα ενσωματώνει τις εν λόγω συνιστώσες (εργοθεραπευτές, ψυχολόγοι κ.λπ.)

Πολιτικές για την προώθηση της αυτονομίας θα αποδώσουν μόνο αν υποστηριχθούν από τους οικογενειακούς ιατρούς. Οι οικογενειακοί ιατροί διαδραματίζουν καθοριστικό ρόλο καθώς γνωρίζουν καλά τους ασθενείς τους και είναι σε θέση να αξιολογήσουν πληρέστερα σε ποιο βαθμό είναι χρήσιμη η εκάστοτε μορφή περίθαλψης.

Ωστόσο, δεν μπορούμε να αξιώσουμε από εκείνους να προσφέρουν περισσότερα. Για παράδειγμα, οι αποδοχές τους θα μπορούσαν να αποτελούν μέρος της υλοποίησης αντίστοιχου περιεχομένου στόχων της δημόσιας υγείας ώστε με τη σειρά τους να εφαρμόζουν πρακτικές στοχευμένες στην αποτροπή της απώλειας της αυτονομίας.

Παρακολουθήστε ένα εξαιρετικό video του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας για το θέμα εδώ.

Συντάκτρια: Βάλια Γριμπά

Πηγή: “Soigner le sujet âgé : en finir avec les stéréotypes !”, La Revue du Praticien Médecine Générale, Publié le 9 Octobre, 202337(1080);370-1