ΒΙΒΛΙΟΚΡΙΤΙΚΗ ΓΙΑ ΑΦΗΓΗΜΑΤΙΚΗ ΙΑΤΡΙΚΗ 2

Αφηγηματική ιατρική: τί, πώς και γιατί;

1ο μέρος

«Οι αρχές και η άσκηση της Αφηγηματική Ιατρικής» είναι ο τίτλος του συλλογικού έργου που μεταφράστηκε στη σειρά : Ιατρικές Ανθρωπιστικές Σπουδές, με την διεύθυνση των SOS ΙΑΤΡΟΙ και του Γιώργου Θεοχάρη.

Η Ρίτα Σάρον εμπνεύστρια της Αφηγηματικής Ιατρικής την ορίζει ως την μορφή της άσκησης της ιατρικής που όχι μόνο αναγνωρίζει αλλά και παίρνει στα σοβαρά τις ιστορίες, τον λόγο των ασθενών, την ιδιαιτερότητα και τη διαφορετικότητα τους.

Πράγματι τί πιο αυτονόητο για ένα γιατρό από να ακούει την ιστορία του ασθενή, να του δίνει τη δυνατότητα να αρθρώσει τον δικό του λόγο, να παίρνει στα σοβαρά την δική του του υποκειμενική διάσταση ;

«… […] να μεταδίδω τους κανόνες ηθικής, την προφορική διδασκαλία και όλες τις άλλες ιατρικές γνώσεις στους γιούς μου…» διαβάζουμε στον όρκο του Ιπποκράτη και σημειώνουμε ότι μετάδοση των ηθικών κανόνων μνημονεύονται πρώτη και εν συνεχεία η μετάδοση της γνώσης της ιατρικής επιστήμης και τέχνης.

[…] στα σπίτια θα μπαίνω για να βοηθήσω τους ασθενείς… και αυτά που τυχόν βλέπω ή ακούω δεν θα κοινοποιώ, θεωρώντας τα θέματα αυτά μυστικά…»

Πάντα σύμφωνα με τον όρκο του Ιπποκράτη, ο γιατρός μπαίνει στα σπίτια, γνωρίζει την ιστορία τους και δεσμεύεται από το ιατρικό απόρρητο.

Ας σημειωθεί ότι στην σύγχρονη αναπροσαρμογή του όρκου το απόρρητο διατηρείται αλλά για την είσοδο στα σπίτια δεν γίνεται πλέον λόγος.

Η Αφηγηματική Ιατρική ως συνιστώσα διδασκαλία στην ιατρική σχολή, όπως την εισήγαγε η εμπνεύστρια της στο πανεπιστήμιο της Κολούμπια, φέρνει στο προσκήνιο την ανάγκη αλλά και το αίτημα για βελτίωση της ικανότητας των γιατρών και των φοιτητών της ιατρικής σχολής να ακούνε τον ασθενή. Αποτελεί κοινή διαπίστωση ότι οφείλουμε προσεκτική ανάγνωση της ιστορίας του ασθενή. Προκύπτουν λοιπόν τα ερωτήματα : διδάσκεται η ικανότητα να ακούμε και να διηγούμαστε; Μπορεί να διδαχτεί η λογοτεχνία ή/και η φιλοσοφία, στην ιατρική σχολή;

Ο άριστος ιατρός και φιλόσοφος, επιγράφει και πραγματεύεται ο κατατρεγμένος Γαληνός και είναι ενδεικτικό ότι ο Μάρκος Αυρήλιος επαινεί όχι μόνο την ιατρική ικανότητα του Γαληνού αλλά και την ηθική του συγκρότηση, χαρακτηρίζοντάς τον ως τον «πρώτο μεταξύ των γιατρών και μόνο φιλόσοφο»

Μερικούς αιώνες αργότερα, 2023, μιλάμε για Αφηγηματική Ιατρική και χρειάζεται ένα ορισμένο κουράγιο για να επαγγέλλεται ακόμα σήμερα την Αφηγηματική Ιατρική στη μέση ενός πάτσγουερκ θα λέγαμε από 400 περίπου τύπους εναλλακτικών ή συμπληρωματικών ή παραδοσιακών μεθόδων άσκησης της ιατρικής που είναι καταγραμμένες στον Οργανισμό Παγκόσμιας Υγείας : Ιριδολογία, ρεφλεξολογία, αγιουβερδική ιατρική, χειροπρακτική, ρέικι, βοτανοθεραπεία, ομοιοπαθητική, βελονισμός, μεσοθεραπεία κλπ. κλπ. Όλες αυτές οι προτάσεις διαφωτισμού αποτελούν ένα είδος διαπίστωσης ότι κάτι τέλος πάντων χωλαίνει στην ιατρική μας. «Άλλοτε ο γιατρός άκουγε τον άρρωστο, σήμερα δεν έχει να του αφιερώσει παρά ένα δεκάλεπτο γράφοντας ταυτόχρονα στον υπολογιστή του ενώ οι διαφόρων ειδών εναλλακτικές ιατρικές θεραπείες γνωρίζουν πρωτοφανή διάδοση γιατί προφανώς αφιερώνουν περισσότερο χρόνο, ακούνε καλύτερα, φέρονται καλύτερα στους ασθενείς», διαπιστώνει και διατυπώνει η εμπνεύστρια της λεγόμενης «αφηγηματικής ιατρικής» και συνεχίζει :

«Το ιατρικό επάγγελμα έχει εξειδικευτεί σε βαθμό πολυδιχοτόμησης του σώματος του υποκειμένου. Σε βαθμό που οι ιατρικές ειδικότητες ασχολούνται με το σώμα σαν να πρόκειται για αντικείμενο. Πως χτυπάει η καρδιά; Από που έρχεται ο καρκίνος; Πως ρυθμίζεται το επίπεδο σακχάρου;» επισημαίνει η Ρίτα Σάρον στον προαναφερθέν συλλογικό τόμο και στον οποίο αναφερόμαστε χάρη στην πρωτοβουλία μετάφρασής του στα ελληνικά.

Η Ρίτα Σάρον λοιπό στράφηκε προς την λογοτεχνία, την δεκαετία του ´80 όταν άρχισε να αισθάνεται ότι της έλλειπε η ενσυναίσθηση για τους αρρώστους που περνούσαν από την κλινική όπου εργαζόταν ως γενική γιατρός.

Αυτή η διαπίστωση την οδήγησε στην διαδικασία απόκτησης ενός διδακτορικού στην αγγλική λογοτεχνία, διαδικασία προφητική κατά κάποιον τρόπο, εφόσον 13 χρόνια αργότερα όταν βάζει τα θεμέλια της Αφηγηματικής Ιατρικής η ασθένια αποτελεί πλέον πηγή έμπνευσης της σύγχρονης μυθοπλασίας. Οι αφηγήσεις ασθενών και οι εξελίξεις της ασθένειας προς ίαση, θάνατο ή αναπηρίες γίνονται με ειλικρίνεια, χωρίς καμουφλάζ και χωρίς happy end. Στο γραφείο της Ρίτα Σάρον υπάρχουν ράφια ολόκληρα με βιβλία και άλλες αποδείξεις της απήχησης του έργου της. Διπλωματικές εργασίες, ποιητικές συλλογές, ντοκιμαντέρ σταλμένα από τελείως αγνώστους της. «Το κοινό τους σημείο», είναι ότι όλα αυτά τα γραπτά ή οπτικοακουστικά έργα μιλούν για το “πώς βίωσα” την τάδε ασθένεια. Όλοι αυτοί οι άνθρωποι θα μπορούσαν να περιοριστούν ενδεχομένως σε ένα προσωπικό ημερολόγιο αλλά επέλεξαν να δημοσιεύσουν ένα αφήγημα, ένα θεατρικό έργο, να κάνουν μια ραδιοφωνική εκπομπή, μια ιστοσελίδα ή ένα μπλογκ», τονίζει η Ρίτα Σάρον καταλήγοντας και πάλι στο συμπέρασμα ότι αυτοί οι άνθρωποι αναζητούν ένα βήμα για να μιλήσουν και να ακουστούν και συνδέει αυτήν την καταφανή ανάγκη έκφρασης με την αποτυχία του συστήματος υγείας σε αυτόν τον τομέα.» (Στοιχεία από τη συνέντευξη στη Σιλβί Σαίν Ζακ, Presse+, 28 Μαΐου 2013)

Και επειδή τυχαίνει να έχω σπουδάσει και εργαστεί ως ψυχίατρος και ψυχαναλύτρια σας θυμίζω τα λόγια του Ζακ Λακάν για τον ψυχικά ασθενή, για τον τρελό. Έλεγε, λοιπόν, ο ψυχίατρος ψυχαναλυτής Λακάν : «Δεν τον καταλαβαίνουμε τον τρελό ! Ο τρελός μας αφορά!» Και συμπλήρωνε «ότι αυτή είναι η διαφορά του ψυχίατρου από τον γιατρό, αν αυτό δεν το αναγνωρίζουμε μένουμε σκέτοι γιατροί» και συνέχιζε «ότι προκειμένου να πάρουμε στα σοβαρά τις δύο παραπάνω προτάσεις θα πρέπει όχι να ξανασκεφτούμε την τρέλα αλλά να ξανασκεφτούμε την σκέψη» ! Θα έλεγα λοιπόν κι εγώ παραφράζοντας τον Λακάν ότι την περίπτωση της Αφηγηματικής Ιατρικής δεν είναι η ασθένεια που πρέπει να ξανασκεφτούμε ή να αναθεωρήσουμε αλλά ο ίδιος ο τρόπος που σκεφτόμαστε !

Έλφη Κιλλαχίδου-Lefeuvre, Ψυχιάτρος, Ψυχαναλύτρια, Συγγραφέας