ΤΡΑΝΖΙΤΟ

Σε ένα από τα κορυφαία μυθιστορήματα του 20ού αιώνα κεντρικό ρόλο διαδραματίζει η ιατρική, κυρίως ως στάση ζωής. Το ότι γράφτηκε εν θερμώ και μάλιστα σε κινδυνώδες περιβλάλλον στις αρχές της δεκαετίας του 1940 το καθιστά ιδιαίτερα σημαντικό για την Αφηγηματική Ιατρική.

Πρόκειται για το Τράνζιτο της Άννας Ζέγκερς [Anna Seghers, 19 Νοεμβρίου 1900 - 1 Ιουνίου 1983]. Αν και γράφτηκε στα γερμανικά, ενόσω η συγγραφέας, κυνηγημένη από τους ναζί, φυγαδεύτηκε από τη Μασσαλία  στο Μεξικό, το βιβλίο εκδόθηκε το 1944 στα αγγλικά και στα ισπανικά. Έκτοτε έχει μεταφραστεί σε πολλές γλώσσες. Στα ελληνικά κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Άγρα, σε μετάφραση του Γιώργου Δεπάστα. Σημειώνουμε ότι ο βίος της Ζεγκερς ήταν πολυτάραχος. Διωκόμενη από τους χιτλερικούς, και ενώ ο σύζυγός της, ο φιλόσοφος και οικονομολόγος Λάζλο Ραντβάνυ [László Radványi, 1900 - 1978] ήταν φυλακισμένος σε στρατόπεδο συγκέντρωσης, η Ζέγκερς δραπέτευσε πεζή, με τα δύο παιδιά τους, διέσχισε τη Γαλλία, έφτασε στη Μασσαλία, επιβιβάστηκε στο φορτηγό πλοίο Capitaine Paul-Lemerle με προορισμό τη Μαρτινίκα, συνταξιδεύοντας με τους επίσης διωκόμενους Αντρέ Μπρετόν, Κλοντ Λεβί-Στρος, και Βικτόρ Σερζ, κατόπιν πήγε στον Άγιο Δομίνικο, από εκεί τη Νέα Υόρκη, όπου το FBI, που της είχε ανοίξει φάκελο από το 1933 (και συνέχισε να τον διατηρεί έως τον θάνατο της Ζέγκερς), της απαγόρευσε την είσοδο, με αποτέλεσμα να καταφύγει στο Μεξικό.

Εκεί η Ζέγκερς ολοκληρώνει το Τράνζιτο, το 1943. Θα την χτυπήσει ένα αυτοκίνητο τον Ιούνιο του ίδιου έτους, θα μείνει σε κώμα ένα μήνα τραυματισμένη σοβαρά στο κεφάλι, και η ανάρρωσή της θα είναι παρατεταμένη, διαρκώντας από τα τέλη του 1943 έως την άνοιξη του 1945, ενόσω η ακάματη συγγραφέας θα γράφει τη σημαντική νουβέλα Η εκδρομή των κοριτσιών που χάθηκαν (μτφρ. Γιώργος Δεπάστας, εκδ. Άγρα).

Το 1947, η Ζεγκερς θα επιστρέψει στο Βερολίνο, θα διαπρέψει στο λογοτεχνικό χώρο, θα γίνει πρόεδρος της Ένωσης Συγγραφέων της Ανατολικής Γερμανίας, και θα αφήσει την τελευταία της πνοή την 1η Ιουνίου του 1983.

Στο Τράνζιτο τρεις είναι οι κεντρικοί χαρακτήρες. Ο ανώνυμος αφηγητής, ένας ιατρός (που παραμένει επίσης ανώνυμος), και μια αλλόκοτη γοητευτική γυναίκα, μια ποιητική διαφεύγουσα μορφή, η Μαρί. Εμπλέκονται στην προσπάθεια να αποφύγουν την ελλοχεύουσα ναζιστική απειλή, να φύγουν από την εμπόλεμη Ευρώπη, να ανοιχτούν στην ελευθερία, όπου εντούτοις καραδοκούν οι κίνδυνοι του άγνωστου, το άλγος της εξορίας. Η γραφειοκρατία για την έκδοση βίζας και άδειας διέλευσης, καθώς και η εξασφάλιση των ποθητών εισιτηρίων για το ταξίδι, είναι κωμικοτραγικά καφκικές. Κι ακόμα οι τρεις κεντρικοί χαρακτήρες διολισθαίνουν σε ένα ερωτικό παινχνίδι, ενώ τη σκιά του στην αισθηματική τους περιπέτεια απλώνει ένας απών, ένας νεκρός.

Η επιλογή της Ζέγκερς να προσδώσει το ιατρικό λειτούργημα στον ένα εκ των πρωταγωνιστών του βιβλίου δεν είναι καθλόλου τυχαία. Ερείδεται στη διάθεσή της να εξάρει την βαθιά ανθρωπιστική πλευρά της ιατρικής, να αποκαταστήσει, θα λέγαμε, την ιατρική που, ας μην το ξεχνάμε, την ίδια εποχή χρησιμοποιούνταν ως κατασταλτικός μηχανισμός από τους ναζί.

Ο ιατρός του μυθιστορήματος παρουσιάζεται ως ανιδιοτελής, αρωγός, έντιμος, βαθιά ανθρωπιστής. Νοιάζεται για ένα μικρό αγόρι που νοσεί, και μάλιστα καταφέρνει με τη συμπεριφορά του όχι μόνο να το θεραπεύσει αλλά και να το χαροποιήσει. Νοιάζεται για την διωκόμενη Μαρί, πέρα από το ερωτικό παιχνίδι, και φροντίζει, μαζί με τον άγνωστο αφηγητή, να εξασφαλίσουν τα απαιτούμενα χαρτιά για τη φυγή της. Νοιάζεται ακόμα και για τον αντίζηλό του, τρώει και πίνει και συζητάει, με φιλοσοφικό ενίοτε πνεύμα, μαζί του.

Βλέπουμε, μέσα από την Ζέγκερς, ότι σε μια εποχή ζόφου, καταδίωξης, ακραίας ανασφάλειας, ο ανθρωπισμός ορθώνεται, υφίσταται και ανθίσταται. Ο ιατρός δωρίζει στο παιδί που νοσεί ένα μοντέλο του ανθρώπινου σώματος που μπορεί να διαλυθεί και να ανασυναρμολογηθεί. Το παιδί βρίσκει το χαμόγελό του, μιλάει με αγάπη και ευγνωμοσύνη για τον ιατρό ακόμα και την στιγμή που αποκοιμιέται. «Σκέφτηκα», λέει ο ανώνυμος αφηγητής, εγκωμιάζοντας την στάση του απόγονου του Ιπποκράτη, «αυτός ο άνθρωπος ήταν εδώ δέκα λεπτά, και ήδη υπάρχει ένας νέος κόσμος, υποσχέσεις, καινούργια όνειρα».

Αξίζει να διαβάσουμε το Τράνζιτο προσεκτικά, και να το συζητήσουμε στο πλαίσιο της Αφγηγματικής Ιατρικής, ιδίως έχοντας κατά νου ότι την εποχή που γράφτηκε  οι εθνικοσοσιαλιστές έθεταν την ιατρική στην υπηρεσία του απάνθρωπου, του αδιανόητου θανάτου, της εξόντωσης.