ΤΟ ΖΩΟ ΠΟΥ ΞΕΨΥΧΑ

Ο Φίλιπ Ροθ (Philip Roth, 19 Μαρτίου 1933 – 22 Μαΐου, 2018) είναι, από μιαν άποψη, ο Αμερικανός Ονορέ ντε Μπαλζάκ. Σύνολο το έργο του είναι μια επίμονη αναζήτηση της αμερικανικής ταυτότητας, είναι το αντίστοιχο της Ανθρώπινης Κωμωδίας του Μπαλζάκ, είναι η Αμερικανική Κωμωδία. Στα μυθιστορήματά του επιχειρεί μια λεπτομερειακή ανατομία της αμερικανικής κοινωνίας, των χαρακτηριστικών που τη δομούν και την προσδιορίζουν. Οι σελίδες του Ροθ βρίθουν αφηγήσεων παθογενειών, ασθενειών, σωματικών και ψυχικών νόσων και διαταραχών, και, βέβαια, όπως μας καλούν οι αρχές της Αφηγηματικής Ιατρικής, διά της καταγραφής της ασθένειας οδηγούμαστε αν όχι στην ίαση, τουλάχιστον στη γνώση της ασθένειας και συνεπώς στις τεχνικές αντιμετώπισής της.

Το ζώο που ξεψυχά (μτφρ. Γιώργος Τσακνιάς, εκδ. Πόλις) είναι από τα λιγότερο πολυσέλιδα και τα περισσότερο περιεκτικά έργα του Ροθ. Η αφήγηση είναι σε πρώτο πρόσωπο, ο αφηγητής, ονόματι Ντέιβιντ Κέπες, είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Νέας Υόρκης και ένα είδος διασημότητας καθόσον παρουσιάζει μια τηλεοπτική εκπομπή για τα γράμματα και τις τέχνες. Ζει, στα εξήντα δύο του χρόνια, την εξεγερσιακή/επαναστατική κατάσταση των λεγόμενων σίξτις, το κίνημα της αντικουλτούρας και, ιδίως τον ενδιαφέρει αυτό, της σεξουαλικής απελευθέρωσης. Συνάπτει μια καταλυτική, για την προσωπικότητά του και τις αντιλήψεις του, ερωτική σχέση με μια εικοσιτετράχρονη πρώην φοιτήτριά του, την κουβανικής καταγωγής καλλονή Κονσουέλα.

Η σχέση αυτή ολισθαίνει πάντα σε μιαν επιφάνεια ελαφρότητας, δεν οδηγείται σε κάποιο συναισθηματικό βάθος, περιστρέφεται διαρκώς γύρω από το κάλλος και τον αισθησιασμό της Κονσουέλα και γύρω από την εμμονή του Κέπες με τα θελκτικά σωματικά χαρίσματα της νεαρής γυναίκας. Ο Ροθ δομεί το μυθιστόρημα σαν αφήγηση τεσσάρων νόσων, και αναλύει, άλλοτε γλαφυρά και άλλοτε σκληρά, τις εν λόγω νόσους, δύο εκ των οποίων είναι κοινωνιογενείς και δύο σωματικές.

Οι νόσοι είναι οι εξής: 1. Η επανάσταση, 2. Ο έρωτας, 3. Το εγκεφαλικό, 4. Ο καρκίνος. Σε κάθε νόσο, όπως την αφηγείται ο Ροθ, ενέχονται και θετικά στοιχεία, εμφιλοχωρεί στον ιατρικό λόγο (medical logos) o ιατρικός έρωτας (medical eros), σύμφωνα με τη ρηξικέλευθη θεωρία του καθηγητή και συγγραφέα Ντέιβιντ Μπ. Μόρις (David B. Morris, 1 Αυγούστου 1942) όπως αναπτύσσεται στο εξόχως ενδιαφέρον βιβλίο του Eros and Illness (Έρωτας και Ασθένεια), το οποίο μεταφράζω και το οποίο θα κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Παπαζήση στη σειρά Ιατρικές Ανθρωπιστικές Σπουδές.

Πρώτη νόσος. Ο Κέπες βλέπει την επανάσταση σαν χάος και κοινωνική διαταραχή, σαν άλμα πάνω από την άβυσσο, σαν έξαρση των κοινωνικών αντιφάσεων που οδηγεί σε μια γενικευμένη απορρύθμιση, σαν ένα είδος παιδισμού, γεμάτου με ρητορικές ηλιθιότητες, σαν ψυχεδελικό δυναμίτη που κάνει τους ανθρώπους να πηδάνε απ᾽ τα μπαλκόνια, σαν άθλιο παράδεισο της ακαταστασίας, σαν άγρια, βραχνή και ατημέλητη ακαταστασία — αλλά, συνάμα, και σαν φαντασμαγορική γιορτή, σαν φοβερή ευκαιρία, όπως λέει, να ζήσει και αυτός την προσωπική του επανάσταση, και σαν φιλοσοφικό (και σωματικό εντέλει) ερώτημα: «Μπορώ να διαχειριστώ την πειθαρχία της ελευθερίας, σε αντίθεση με την απερισκεψία της ελευθερίας; Πώς μετατρέπει κανείς την ελευθερία σε σύστημα;»

Δεύτερη νόσος. Ο έρωτας, για τον Κέπες, είναι η νόσος που οδηγεί σε μια ενίοτε εξοντωτική αυτοανάλυση, καθώς μας φέρνει αντιμέτωπους με την αντικειμενική πραγματικότητά μας, σαρώνει τις ψευδαισθήσεις, μας ωθεί στην κριτική της σωματικής και ψυχονοητικής κατάστασής μας, ανατρέπει τις βεβαιότητες, ανοίγει την κερκόπορτα της ζήλιας. Η επίγνωση είναι οδυνηρή. Ενώπιον της νεανικής σφριγηλότητας που αντιπροσωπεύει η Κονσουέλα, ο Κέπες αίφνης συνειδητοποιεί ότι οδεύει ολέθρια στο γήρας. «Τι κάνεις αν είσαι εξήντα δύο χρονών και όλα εκείνα τα μέρη του σώματος που ώς τώρα ήταν αόρατα (νεφρά, πνεύμονες, φλέβες, αρτηρίες, εγκέφαλος, έντερα, προστάτης, καρδιά) αρχίζουν σιγά σιγά να κάνουν δυσάρεστα αισθητή την παρουσία τους;»

Ναι, η εαυτοσκοπία τσούζει αλλά και λυτρώνει, ωθεί στη συμφιλίωση με το όντως είναι μας, πιέζει σωτήρια για την εκπόνηση νέων στρατηγικών απέναντι στον αδυσώπητο εχθρό, τον χρόνο και τη φθορά που επιφέρει. Ο Κέπες, μέσα από τον έρωτα, νοσεί και ιάται: εξέρχεται από την επικράτεια της επιπολαιότητας και (κάλλιο αργά παρά ποτέ) εισέρχεται στο βασίλειο της γνώσης, της σοφίας.

Τρίτη νόσος. Ο καλύτερος (ενδεχομένως ο μοναδικός για τον εγωμανή Κέπες) φίλος του αφηγητή, ο πανεπιστημιακός και ποιητής Τζορτζ Ο᾽Χερν, πλήττεται στα πενήντα του χρόνια από εγκεφαλικό. Νοσηλεύεται, ενώ ένα μεγάλο κομμάτι του μυαλού του «είχε βγει ξαφνικά εκτός μάχης». Του παραστέκονται η σύζυγός του, η θυγατέρα του, και ο γιος του (που μάλιστα είναι ιατρός). Ο Φίλιπ Ροθ αφιερώνει μερικές από τις πιο συγκλονιστικές του σελίδες στην πάθηση του Τζορτζ. Και η κορύφωση: μέσα στο άλγος και τον όλεθρο, με μιαν αναπάντεχη, εκπληκτική έκλαμψη, με μιαν απόλυτη διαύγεια, ο ασθενής ανακαλύπτει (έστω για λίγο, για ελάχιστα λίγο) τον αληθινό εαυτό του, τον εαυτό που έκρυβε μες στις συμβάσεις και τις υποχρεώσεις της καθημερινότητας. Ο Τζορτζ εκρήγνυται ερωτικά, δίνει ένα σπαρακτικά γενναίο ερωτικό φιλί στη γυναίκα του προτού αναχωρήσει από τα εγκόσμια.

Τέταρτη νόσος. Τα θέλγητρα της Κονσουέλα τα κατατρώγει ο καρκίνος. Απειλείται το στήθος της, τα θεσπέσια μαλλιά της πέφτουν στο βωμό της χημειοθεραπείας, η αβεβαιότητα και ο φόβος δεσπόζουν, είναι ανυπεράσπιστη απέναντι στο φάσμα του θανάτου. Και εδώ, η νόσος, ενέχει και θετικά στοιχεία, με σημαντικότερο το ότι γίνεται η ατραπός προς την βαθιά ανθρωπινότητα. Τα ψιμύθια παραμερίζονται, τα λαμπιόνια της επιπολαιότητας σβήνουν, ο αισθησιασμός γίνεται αγάπη, η σεξουαλική παραφορά γίνεται ανάγκη και διάθεση για ολόψυχη αγκαλιά, ο εγωισμός παραχωρεί τη θέση του στον αλτρουισμό, η φιλαυτία μετατρέπεται σε συγκίνηση.

Ο Φίλιπ Ροθ, αυτός ο μείζων παθολογοανατόμος της αμερικανικής πραγματικότητας, μας προσφέρει με το Ζώο που ξεψυχά σημαντικές αφορμές για αναστοχασμό και συζητήσεις σχετικά με την διττή, ολέθρια και λυτρωτική, φύση της νόσου. Και έτσι λογίζεται ως συγγραφέας που αφορά όλη την ανθρωπότητα.