ΤΑ ΤΕΛΕΥΤΑΙΑ ΧΡΟΝΙΑ ΤΟΥ ΚΑΡΛ ΜΑΡΞ | 1881-1883

Κάποιοι από τους σημαντικότερους οδοδείκτες και μέντορές μας. Συνέβη να τελευτήσουν τον βίο τους γύρω στα εξήντα τέσσερά τους χρόνια — μεταξύ άλλων, ο Ιωάννης Σεβαστιανός Μπαχ, ο Καρλ Μαρξ, ο Νίκος Καρούζος, ο Γκυ Ντεμπόρ. Όλοι επλήγησαν από ασθένειες (ανάμεσά τους: διαβήτης, εγκεφαλικό επεισόδιο, άσθμα, αλκοολική πολυνευρίτιδα, βρογχίτιδα, καρκίνος). Είναι ενδιαφέρον για τους θητεύοντες στην Αφηγηματική Ιατρική ότι οι δύο τελευταίοι αφηγήθηκαν λογοτεχνικά τις περιπέτειες της υγείας τους, ο Ντεμπόρ στο αυτοβιογραφικό του έργο Panégyrique (εκδ. Gérard Lebovici, 1989), όπου αφιερώνει ένα ολόκληριο κεφάλαιο στην αείζωη ερωτοτροπία του με το αλκοόλ· και ο Καρούζος στην ποιητική του συλλογή με τον εύγλωττο τίτλο Ευρέσεις από κυανό κοβάλτιο (εκδ. Ίκαρος, 1991), που εκδόθηκε μετά το θάνατό του.
Πλησιάζοντας στην ηλικία αυτή (τον Απρίλιο κλείνω τα εξήντα τέσσερα) και εμφορούμενος από τη διάθεση να σκαλίσω και πάλι στον κήπο του Καρλ Μαρξ (Karl Marx, 5 Μαΐου 1818 – 14 Μαρτίου 1883), άρχισα να μελετάω βιβλία που κυκλοφόρησαν πρόσφατα και σχετίζονται με τον βίο και το έργο του συγγραφέα του Κεφαλαίου. Ένα από αυτά καταπιάνεται με τα τελευταία χρόνια του «Μαυριτανού», όπως τον αποκαλούσαν όλα τα οικεία του πρόσωπα, με τις μελέτες, τις εργασίες, και τα κείμενα που τον απασχολούσαν ανάμεσα στα 1881 και 1883.
Πρόκειται ακριβώς για τον τόμο Τα Τελευταία Χρόνια του Καρλ Μαρξ / 1881-1883 που υπογράφει ο επίμονος μελετητής του μαρξικού έργου Μαρσέλο Μούστο (Marcello Musto, Νάπολη, 14 Απριλίου 1976). Το βιβλίο έχει μεταφράσει ανεπίληπτα ο Ορέστης Στυλιανίδης και κυκλοφορεί από τις εκδόσεις νήσος.
Στο τρίτο και τέταρτο τμήμα του τόμου, υπο τους τίτλους «Οι δοκιμασίες του “γέρο-Νικ”» και «Το τελευταίο ταξίδι του Μαυριτανού», ο αναγνώστης θα συναντήσει πλήθος πληροφοριών σχετικά με τις ασθένειες του Μαρξ και τους τρόπους με τους οποίους τις αφηγήθηκε ο ίδιος αλληλογραφώντας με ανθρώπους του στενού περιβάλλοντός του αλλά και με το πώς τις αφηγήθηκαν στενοί του φίλοι, ιδίως ο Φρίντριχ Ένγκελς (Friedrich Engels, 1820 – 1895).
Το καλοκαίρι του 1877, ο Μαρξ κάνει λόγο για αϋπνία «και μία συνακόλουθη χαοτική συνθήκη των κρανιακών νεύρων που είχε πάρει σοβαρές διαστάσεις». Αναγκάστηκε, λοιπόν, να διακόψει την εργασία του πάνω στον Δεύτερο Τόμο του Κεφαλαίου και να περάσει μια περίοδο ανάπαυσης στο Κάρλσμπαντ και τον Μέλανα Δρυμό. Γράφει στον Ένγκελς: «Οφείλει κανείς να αντιμετωπίζει τη φυσική του κατάσταση με την ίδια διπλωματία όπως και οτιδήποτε άλλο» (σ. 189).
Μερικούς μήνες μετά, η υγεία του Μαρξ θα κλονιστεί από βρογχίτιδα που εξελίχτηκε σε βαριά μορφή πλευρίτιδας (σ. 207). Η θεραπεία ήταν επώδυνη, καθώς το ιώδιο που όφειλε να απλώνει στο στήθος και στο λαιμό του, προκαλούσε οδυνηρή φλεγμονή του δέρματος, ενώ έπρεπε να φοράει μια προστατευτική μάσκα που έμοιαζε πολύ με φίμωτρο (σ. 215).
Στο Αλγέρι, όπου ο Μαρξ ταξίδεψε για να ανακτήσει τις δυνάμεις του, ο ιατρός Δρ Τσαρλς Στέφαν (1840-1906) του συνταγογράφησε αρσενιούχο νάτριο και οπιούχο σιρόπι με βάση την κωδεΐνη, και του συνέστησε «ανάπαυση, μοναξιά, και σιωπή» (σ. 236). Μια μεγάλη ανακούφιση ήταν ότι παράλληλα ο καλός ιατρός δεν λησμονούσε να τον κερνάει κονιάκ!
Επώδυνη ήταν και η χροήγηση φλυκταινογόνων ουσιών (vesicants) ώστε να δημιουργηθούν φουσκάλες στο δέρμα προκειμένου να απελευθερωθούν υποδόριες τοξίνες. Ο Μαρξ έγραψε στον γαμπρό του, τον Πολ Λαφάργκ (Paul Lafargue, 1842 – 1911) ότι η θέα του σώματός του θύμιζε «μινιατούρα λαχανόκηπου φυτεμένου με πεπόνια» (σ. 237). Θα πληγεί από επώδυνη κρίση ρευματισμών στην περιοχή των γοφών, ενώ ταλαιπωρείται από βρογχική καταρροή (σ. 250).
Αξίζει να σημειώσουμε ότι ο χαλκέντερος Μαρξ όλο εκείνο το διάστημα μελετάει ζωολογία, βιολογία, θερμοδυναμική, φυσιολογία, και ξεκουράζεται διαβάζοντας γαλλικά μυθιστορήματα. Τον τυραννάνε μια οπισθορινική καταρροή (σ. 256), σπαστικός βήχας (σ. 261), καθημερινές κρίσεις εμετού (σ. 262), δυσάρεστος πονοκέφαλος (σ. 263), και, τέλος, εμφανίζει απόστημα στον πνεύμονα (σ. 264). Αφήνει την τελευταία του πνοή στις 14 Μαρτίου του 1883, στις 2.45 μμ.
Στις 15 Μαρτίου του 1883, θαρρείς προηγούμενος του David Brown Morris και του πολύτιμου πονήματός του Eros and Illness (θα κυκλοφορήσει από τις εκδ. Παπαζήση) κατά σχεδόν ενάμισι αιώνα, ο επιστήθιος φίλος του Μαρξ, ο Φρίντριχ Ένγκελς, γράφει στον Φρίντριχ Ζόργκε (Friedrich Sorge, 1828 – 1906): «Ίσως η ιατρική τέχνη να μπορούσε να του εξασφαλίσει για μερικά ακόμα χρόνια μια φυτοζωούσα ύπαρξη, τη ζωή ενός ανήμπορου όντος που, προς θρίαμβο της ιατρικής τέχνης, δεν θα πέθαινε ξαφνικά αλλά αργά-αργά. Αυτό, όμως, ποτέ δεν θα το υπέφερε ο Μαρξ μας. Να ζει με τις πολυάριθμες μισοτελειωμένες εργασίες μπροστά του, με την ταντάλεια όρεξή του και την πρακτική αδυναμία του να το πετύχει, αυτό θα ήταν χίλιες φορές πιο πικρό και από τον απαλό θάνατο που βρήκε […] Και να βλέπεις αυτόν τον πελώριο, ιδιοφυή άντρα ν᾽ αργοπεθαίνει, προς δόξαν της ιατρικής και τον περίγελο των φιλισταίων που συνέτριβε συχνά την εποχή της δύναμής του· όχι, χίλιες φορές καλύτερα όπως έγινε, χίλιες φορές καλύτερα, μεθαύριο θα τον θάψουμε στον τάφο που κοιμάται η γυναίκα του» (σ. 265).

Σχολιασμός: Γιώργος-Ίκαρος Μπαμπασάκης