ΦΑΚΕΛΟΣ ΑΠΟΔΡΑΣΗΣ

Συστήσαμε στο προηγούμενο τεύχος της Αφηγηματικής Ιατρικής το μυθιστόρημα Τράνζιτο της Άννας Ζέγκερς (μτφρ. Γιώργος Δεπάστας, εκδ. Άγρα). Σε αυτό ένας από τους τρεις κεντρικούς χαρακτήρες είναι ιατρός. Και μάλιστα τιμά το επάγγελμα/λειτούργημα, με τον εγγενή και βαθύ ανθρωπισμό του. Ένας ακόμα λόγος λοιπόν να διαβαστεί το λογοτέχνημα αυτό και να συζητηθεί από εμάς.

Στις θεμελιώδεις αρχές της Αφηγηματικής Ιατρικής, όπως τις παραθέτει η Rita Charon στην εισαγωγή του έργου Οι Αρχές και η Άσκηση της Αφηγηματικής Ιατρικής (εκδ. Παπαζήση), είναι η προσεκτική (ή αργή) ανάγνωση και η δημιουργικότητα. Μια τέτοια ανάγνωση γίνεται ακόμα πιο πρόσφορη και συμβάλλει τελεσφόρα στη δημιουργικότητα όταν είναι συνδυαστική, όταν, όπως άλλωστε και τα βιώματα, μπολιαστεί με υλικό από παρεμφερείς αναγνώσεις. Ο συνδυασμός οδηγεί σε συνειρμούς, και οι συνειρμοί, μετά από τη δέουσα επεξεργασία, αποτελούν εφαλτήρια της δημιουργικότητας.

Η συγγραφέας του Τράνζιτο, λοιπόν, η Άννα Ζέγκερς, εμφανίζεται ως χαρακτήρας σε ένα μυθιστόρημα γραμμένο οχτώ δεκαετίες μετά το δικό της. Πρόκειται για το μεταμοντέρνο υβριδικό βιβλίο Καπιτέν του Αντριάν Μποσκ [Adrien Bosc, γενν. 1986], αξιέπαινα μεταφρασμένο από τον έμπειρο Ανδρέα Παππά (εκδ. στερέωμα). Εδώ, ο συγγραφέας παρακολουθεί τα δρώμενα, τους τρόπους, τις διαθέσεις, τις ανησυχίες, αλλά και τα ξέφρενα γλέντια, των επιβατών που φυγαδεύονται από τη Μασσαλία με προορισμό την Αμερική, και συνάμα προβαίνει τελεσφόρα σε διερωτήσεις σχετικά με το πώς ανασυστήνει η μυθοπλασία το ιστορικό γεγονός. Επίσης, μέρος του βιβλίου σχετίζεται με τις έρευνες του Μποσκ, με συμπτώσεις και κρίσιμα περιστατικά που ώθησαν δημιουργικά τη σύνθεση του μυθιστορήματός του. Στην Άννα Ζέγκερς και στην περιπέτεια της συγγραφής του Τράνζιτο, ο Μποσκ αφιερώνει κάμποσες σελίδες, ιδίως στο όγδοο κεφάλαιο με τίτλο «Οι φλυαρίες της Άννας».

Άλλο ένα ογκώδες μυθιστόρημα που καταπιάνεται με την ίδια εποχή και τα ίδια περιστατικά είναι ο Φάκελος Απόδρασης (μτφρ. Θεοδώρα Δαρβίρη, εκδ. Gutenberg) της Τζούλι Όριντζερ [Julie Orringer, γεν. 1973). Κεντρικός χαρακτήρας ο ανθρωπιστής Βάριαν Φράι [Varian Fry, 1907 – 1967], ο οποίος συνέβαλε στη διάσωση δύο έως τεσσάρων χιλιάδων κατατρεγμένων από τους ναζί. Ανάμεσά τους και οι Αντρέ Μπρετόν, Άννα Ζέγκερς, Βικτόρ Σερζ, Κλοντ Λεβί-Στρος, Βιλφρέντο Λαμ, Μαξ Ερνστ, Χάνα Άρεντ, Μαρκ Σαγκάλ. Στις 950 καλογραμμένες σελίδες του βιβλίου, παρακολουθούμε τις δυσκολίες του εγχειρήματος, τους απαιτούμενους λεπτούς χειρισμούς, την επινοητική διπλωματικότητα, και τις ενίοτε απονενοημένες προσπάθειες του Φράι και των συνεργατών του να σώσουν την αφρόκρεμα της ευρωπαϊκής τέχνης και διανόησης από τις αρπάγες της Γκεστάπο.

Παράλληλη, συνδυαστική, ήταν για μας η προσεκτική ανάγνωση της ταινίας Transit (2018) —ναι, ανάγνωση: κάθε ταινία είναι ένα φιλμικό κείμενο— που υπογράφει ο σπουδαίος γερμανός σκηνοθέτης Κρίστιαν Πέτσολντ [Christian Petzold, γενν.1960]. Ο Πέτσολντ αντλεί τον κορμό της πλοκής από το μυθιστόρημα της Ζέγκερς, αποφεύγει ωστόσο να κάνει μια ταινία εποχής, αλλά μεταφέρει τη δράση σε ένα αύριο πολύ κοντινό στο σήμερα, σε μια εξίσου ζοφερή κατάσταση διώξεων και εκκαθαρίσεων, απόδρασης και φυγής σε ένα άγνωστο και πάντα επικίνδυνο αλλού. Σκηνικό η Μασσαλία, όπως και στο αριστούργημα της Ζέγκερς. Οι χαρακτήρες και εδώ είναι ο αφηγητής, η γυναίκα, και ο ιατρός.

Ο Πέτσολντ δίνει ονόματα στους ανώνυμους χαρακτήρες της Ζέγκερς: ο αφηγητής λέγεται τώρα Γκέοργκ και τον υποδύεται με συγκρατημένο δυναμισμό, που θυμίζει εκείνον του μέγιστου Μπρούνο Γκαντς, ο Φραντς Ρογκόβσκι [Franz Rogowski, γενν.1986], ένα κοκτέιλ από Τέρενς Σταμπ και Χοακίν Φίνιξ· ο ιατρός λέγεται Ρίχαρντ και τον ερμηνεύει ανάγλυφα ο Γκόντεχαρντ Γκίζε [Godehard Giese, γενν.1972]. Την Μαρί, που και στο φιλμ όπως και στο βιβλίο είναι ποιητικά διαφεύγουσα και ελλειπτική, ενσαρκώνει η  υπέροχη Πάουλα Μπέερ [Paula Beer, γενν.1995] που θαυμάσαμε και στην ταινία Μη Χαμηλώνεις το Βλέμμα (2018) του Φλόριαν Χένκελ φον Ντόνερσμαρκ [Florian Henckel von Donnersmarck, γενν. 1973], ταινία που καταπιάνεται με τον βίο του κορυφαίου ζωγράφου Γκέρχαρντ Ρίχτερ [Gerhard Richter, γενν. 1932] και που θα συζητήσουμε σε άλλο τεύχος της Αφηγηματικής Ιατρικής.

Αποτελεί πράγματι συμβολή στη δημιουργικότητα η προσεκτική και συνδυαστική ανάγνωση έργων που σχετίζονται μεταξύ τους, έστω και εάν ανήκουν σε διαφορετικές χρονικές στιγμές ή ακόμα και σε άλλα είδη καλλιτεχνικού λόγου. Πρόκειται για άσκηση που εκτός από ψυχωφελής και, συνάμα διασκεδαστική, συγκροτεί τις γνώσεις μας ακόμα πιο ισχυρά, όντας ακριβώς το αντίθετο του λεγόμενου ζάππινγκ, της εσπευσμένης και αποσπασματικής περιδιάβασης στο καλλιτεχνικό σύμπαν. Με την προσεκτική, αργή και συνδυαστική ανάγνωση κερδίζουμε σε μνήμη, δεν χάνουμε ό,τι διαβάσαμε και είδαμε, απεναντίας το διαφυλάσσουμε στο σεντούκι με τα τιμαλφή και μπορούμε ανά πάσα στιγμή να το ανασύρουμε και να το χρησιμοποιήσουμε δημιουργικά.